समुद्र वनस्पती

गेली अनेक वर्षे हरितगृह परिणामावर सातत्याने अभ्यास होत आहे, अनेक उपाययोजना देखील केल्या जात आहेत. जागतिक तापमान वाढ हाही याच हरितगृहामुळे झालेला ‘परिणाम’! आपल्याला माहीतच आहे की, पृथ्वी लगतच्या वातावरणामध्ये कार्बन डायऑक्साइड व अशाच अन्य काही घातक वायूंचे प्रमाण वाढले की हरितगृह परिणाम होतो.

हरितगृह परिणामामुळे पृथ्वीच्या तापमानात वाढ होते. दुपारी सूर्यप्रकाश पृथ्वीवर पडल्यावर ती तापते व रात्री ती उष्णता उत्सर्जित होऊन आकाशाकडे जात असते. पृथ्वीवर वातावरण असल्याने ही उष्णता नाहीशी होत नाही. हवेत असणारा कार्बन डायऑक्साइड अवरक्त प्रारणाने उत्तेजित होतो आणि त्यास ग्रहण करतो आणि परत भूपृष्ठावर पाठवितो. याने पृथ्वीवरील वातावरण रात्री देखील उबदार राहते. अशाप्रकारे कार्बन डायऑक्साइड आपला मदतनीस ही असतो. सध्या हवेत ‘अति’ झालेला कार्बन डायऑक्साइड मात्र त्याचे ‘विशेष’ गुण दाखवायला सुरुवात करतो. कार्बन डायऑक्साइड, मिथेन हे संतुलित प्रमाणात असतील तर आपल्याला मदत करतात आणि अवकाशातून येणारी अनेक प्रारणे, ओझोनसारखे हानिकारक वायू थोपवून धरतात. पण यांचे प्रमाण वाढले तर वातावरणातील उष्णतेचे प्रमाण सुद्धा वाढत जाते. मग आपण मानववर्गीय त्यावर निरनिराळे उपाय शोधू लागतो. त्यातील एक पर्याय म्हणजे वृक्षारोपण! नुकतेच पर्यावरण दिनाच्या निमित्ताने अनेक ठिकाणी वृक्षारोपण केले गेले, हे वृक्ष दीर्घायुषी होवोत, नाही का?

वृक्ष/झाडे असं म्हटलं की आपल्याला डोळ्यासमोर येतात ती फक्त जमिनीवर वाढणारी झाडे, याशिवाय पाण्यात / समुद्रात वाढणारी झाडे आपल्या पर्यावरणासाठी खूप मदत करतात, बहुदा आपण अजूनही त्यापासून अनभिज्ञ आहोत.

World Economic Forum

✔@wef

Increased levels of carbon dioxide could reduce brainpower, study finds https://wef.ch/2QoVo9E  #climatechange #health

61

12:30 AM - Aug 27, 2019

Twitter Ads info and privacy

48 people are talking about this

आपल्याला कल्पना आहेच की साधारणपणे पृथ्वीचा ९६.५ टक्के भाग समुद्राच्या पाण्याने वेढलेला आहे. आपल्याला समुद्राची आठवण फक्त सुट्टी लागल्यावर फिरायला जाण्यासाठी होते. समुद्रावर या जागतिक तापमान वाढीचा खूप दुष्परिणाम होतो. तथापि निसर्गाने या मानवी कृत्याची पुष्कळ आधी दखल घेऊन त्यावर उपाययोजना करून ठेवली आहे, असे म्हणणे वावगे ठरणार नाही. समुद्रातील वनस्पती/ algae हरितगृह परिणाम/जागतिक तापमान वाढ कमी करण्यात अतिशय महत्त्वाची भूमिका बजावतात.

प्रकाश संश्लेषणाच्या प्रक्रियेत समुद्री वनस्पती कार्बन डायऑक्साइड, फॉस्फरस, नायट्रोजन इ. वापरतात आणि प्राणवायू सोडतात, परत तो वातावरणात जातो आणि आपल्या सारख्या सजीवांना उपयुक्त ठरतो. रात्रीच्या वेळी म्हणजे कमी प्रकाशात या वनस्पती ऑक्सिजन घेतात, ग्लुकोजचे विघटन करतात आणि कार्बन डायऑक्साइड सोडतात. सामान्य स्थितीत प्रकाश संश्लेषण ही प्रक्रिया सुरू राहते. समुद्र वनस्पती या जमिनीवरील वनस्पतींपेक्षा सूर्यप्रकाशाचा वापर अधिक कार्यक्षमतेने करतात.

कार्बन डायऑक्साइड शिवाय मिथेन वायूसुद्धा अगदी प्रामुख्याने हरितगृह परिणामास कारणीभूत ठरतो. समुद्रात जेव्हा सूर्यप्रकाशाचा अभाव असतो तेव्हा रासायनिक प्रक्रिया करून समुद्र वनस्पती आपले अन्न (glucose) तयार करतात.

त्यामुळेच कार्बन डायऑक्साइड प्रमाणेच मिथेन वायूचे प्रमाण कमी करण्यासाठी देखील या वनस्पती तसेच इतर बॅक्टेरिया सदृश्य सजीव मदत करतात. समुद्राच्या तळाशी थंड पाझर (cold seeps) असतात, तेथे मिथेन आणि इतर हायड्रोकार्बन्स उपलब्ध असतात. या थंड पाझराचा अर्थ म्हणजे समुद्राच्या पाण्यापेक्षा थंड पाणी असा अर्थ नसून, विरोधाभासाने किमान ६० °C किंवा १४० °F इतके तापमान तेथे असते. मिथेन, समुद्रात असलेला कार्बन डायऑक्साइड आणि हायड्रोजन सल्फाईड यांच्या सहाय्याने काही समुद्र वनस्पती तसेच काही बॅक्टेरिया हे ग्लुकोज तयार करतात, या अभिक्रियेतून सल्फरयुक्त पदार्थांची निर्मिती होते.

एकूण वातावरणाच्या ५० टक्के कार्बन डायऑक्साइड हा समुद्राने शोषून घेतला आहे. त्यामुळे समुद्रातील कार्बन डाय\ऑक्साइडचे प्रमाण प्रचंड प्रमाणात वाढले आहे. या कार्बन डायऑक्साइडच्या शोषणामुळे समुद्राच्या पाण्याचा pH कमी होतो म्हणजेच पाणी आम्लधर्मीय बनते. समुद्रातील पाण्याची कार्बन डायऑक्साइड बरोबर रासायनिक अभिक्रिया होऊन त्यातून carbonic acid, bicarbonate ion, carbonate ion तयार होतात. या calcium carbonate मुळे समुद्रात आढळणारे शंख, शिंपले त्यांच्या भोवतीचे संरक्षक कवच तयार करतात, समुद्राच्या पाण्याचा pH कमी झाला तर हे कवच विरघळते. या कवचधारी प्राण्यांना स्वतःभोवतीचे संरक्षक कवच तयार करण्यास अडथळा निर्माण होतो. हे टाळण्यासाठी असे प्राणी साधारणपणे दिवसा कवचनिर्मिती करतात.

गुरें ढोरे चारा खाऊन रवंथ करताना आपण पाहिली आहेत, जेव्हा ती ढेकर देतात तेव्हा हा मिथेन वायू जास्त अंशी हवेत मिसळतो. याशिवाय त्यांच्या शेणातही मिथेन वायू आढळतो, परंतु त्याचे प्रमाण कमी असते. शेण अथवा मूत्रापासून इंधन निर्मिती करण्याची व्यवस्था असते. त्या प्रमाणात ढेकर दिल्यावर हवेत मिसळणारा मिथेन वायू अजून तरी आपणास इंधन निर्मितीसाठी वापरात आणता आला नाही. प्रयोगाअंती असे दिसून आले की, समुद्र वनस्पती पशुखाद्याच्या एकूण निव्वळ २ टक्के प्रमाणात मिसळल्यास गुरांच्या ढेकरामधून बाहेर पडणाऱ्या ९९ टक्के मिथेन वायूस अटकाव करता येतो. शास्त्रज्ञ अजून यावर अभ्यास करत आहेत. रेड algae मध्ये आढळणारा bromoform हा घटक या मिथेन वायूस अटकाव करतो असे शास्त्रज्ञ सांगतात.

समुद्र वनस्पतीमध्ये ७०-९० टक्के पाणी असते. एकदा Bernard Courtois हा त्याच्या प्रयोगशाळेत युद्धासाठी वापरण्यात येणारी दारू तयार करत होता, तेव्हा त्याने समुद्री वनस्पतीचा वापर केला. त्यावेळी त्याला जांभळ्या रंगाची वाफ पाहून नवल वाटले आणि त्याने ते परिक्षणासाठी दुसऱ्या शास्त्रज्ञांना दिले तेव्हा ‘आयोडीन’ चा शोध लागला. तेव्हापासून समुद्र वनस्पतीमध्ये आयोडीन असते हे अवगत झाले.

याशिवाय यात प्राथमिक खनिज घटक कॅल्शियम, फॉस्फरस, मॅग्नेशियम, लोह, सोडियम, पोटॅशियम आणि क्लोरीन, जस्त, तांबे, मॅंगनीज, सेलेनियम, मोलिब्डेनियम आणि क्रोमियम सारख्या बऱ्याच महत्त्वपूर्ण शोध घटकांचा समावेश असतो.

या समुद्र वनस्पतींचा वापर सौंदर्य प्रसाधने, औषधे, सेंद्रिय खतनिर्मिती, औद्योगिक कच्चा माल निर्मिती यासाठी करता येऊ शकतो. या सर्वतोपरी उपयुक्त ठरणाऱ्या अशा समुद्र वनस्पतींंच्या अभ्यासावरून सध्या शास्त्रज्ञांनी असे अनुमान काढले आहे की या समुद्र वनस्पतींची जर लागवड केली, योग्य देखभाल केली तर ते पर्यावरणाच्या दृष्टीने हिताचे तर ठरेलच पण त्यातून चांगले अर्थार्जन देखील होऊ शकेल. समुद्र वनस्पतीच्या वाढीस पोषक ठरेल अशी ७५०० किमी पेक्षा जास्त किनारपट्टी भारताला लाभली आहे. या समुद्र वनस्पतीवरील संशोधनाचा नजीकच्या भविष्यात भारताच्या अर्थव्यवस्थेवर काय परिणाम होतो हे पाहणे उत्कंठेचे ठरेल.

✍️ सौ राखी कुलकर्णी