ग्रहणाच्या छायेत

कोणतेही ग्रहण म्हणले की आपल्याकडे अफवा आणि शुद्ध शास्त्रीय ज्ञान यास पेव फुटतात. मग वर्षानुवर्षे चालत आलेले भारतीय पारंपरिक ज्ञान हे अंधश्रद्धा कसे आहे हेच सिद्ध करण्यास काही मंडळी धडपडत असतात मग यातून भारताकडे असलेले पारंपरिक ज्ञान हे गुंडाळून बाजूला राहते.

 

उद्या म्हणजे, २६ डिसेंबर २०१९ ला असलेल्या सुर्यग्रहणाच्या निमित्ताने त्या विषयी माहिती साठी सदर लेखाजोगा: 
चंद्र जेंव्हा सूर्य आणि पृथ्वीच्या मध्ये येतो तेंव्हा पृथ्वीवर चंद्राची सावली पडते. या सावलीतून दिसणाऱ्या स्थितीला सूर्यग्रहण म्हणतात. यावेळी प्रकाश व तापमान कमी होते. सुर्यग्रहणाचा सजीव सृष्टीवर तसेच वातावरणावर काय काय परिणाम होतो याचा थोडक्यात आढावा घेऊ.

१. भूगर्भीय हालचालीवर होणारा परिणाम:

पौर्णिमा आणि अमावास्येला चंद्राच्या गुरुत्वाकर्षणामुळे भरती आणि ओहोटी येते हे आपल्याला माहीत आहेच. जशा समुद्रात पाण्याच्या लाटा तयार होतात तशाच भूगर्भातील हालचालींवरही चंद्राच्या गुरुत्वाकर्षणाचा परिणाम होतो आणि त्यातून भूकंप होण्याची शक्यता असते. ग्रहण स्थिती मध्ये सूर्य, चंद्र आणि पृथ्वी हे एका रेषेत असल्याने सर्वाधिक गुरुत्वाकर्षण असते. या गुरुत्वाकर्षणाचा परिणाम सर्वाधिक असल्याने भूकंपाची शक्यता ही अधिक असू शकते.

२. मधमाश्या:

एरवी मधमाशी ही तिच्या परिश्रमासाठी सर्वज्ञात आहेच. दिवस उगवल्यापासून ते मावळेपर्यंत ती फुलातील मध गोळा करण्याचे काम अविरतपणे करत असते. 

ग्रहणकाळात जेंव्हा हळूहळू सूर्यप्रकाश मंदावत जातो तेंव्हा हा बदल मधमाश्या अचूक टिपतात. ग्रहण लागत असताना नेहमीप्रमाणे कामात व्यस्त असणाऱ्या मधमाश्या संपूर्ण ग्रहण लागल्यावर मात्र स्तब्ध होतात. अमेरिकन अस्ट्रोनॉमिकल सोसायटी आणि इतर संस्थानी हा बदल काही प्रयोग करून तपासला आहे. 

३.जीवाणू आणि अळंबी:

ए. जे. इन्स्टिट्यूट ऑफ मेडिकल सायन्स, मंगलोर येथे झालेला अभ्यास हे दाखवतो की काही जीवाणू ( bacteria) आणि काही अळंबीच्या (fungi) स्वतःच्या स्वरूपात बदल ( morphological changes) करतात. 

४. कोळी:

कोळ्यांसारखे कीटक त्यांचे जाळे म्हणजे राहते घर पूर्ण ग्रहण लागण्याच्या काळात काढून टाकतात. ग्रहण काळात सूर्यप्रकाशासारखा प्रकाशझोत जर या कोळ्यांवर सोडला तर त्यांची ही कृती कमी होते.

५. चिंपांझी:

सूर्यग्रहण काळात जेव्हा अंधार होतो तेंव्हा चिंपांझी उंच झाडावर चढून बसतात, जसे ग्रहण सुटते तसे हळूहळू खाली उतरतात. परंतु हा बदल नेहमीच्या सुर्यास्तावेळी झालेला शास्त्रज्ञास आढळला नाही.

याशिवाय अचानक एखादे वटवाघूळ अथवा रात्री दिसणारे पक्षी आकाशात दिसून येतात. तर गुरे गोठ्याकडे परततात. पक्षांचा किलबिलाटही कमी होतो. तसेच झाडांवरही ग्रहणाचा परिणाम दिसून येतो. जी फुले रात्री पाकळ्या मिटून घेतात त्या फुलांच्या पाकळ्या ग्रहणाच्या काळातही मिटलेल्या दिसतात. काही झाडे कोमेजून जातात.

६. ओझोन थरातील बदल:

सुर्यग्रहणाच्या वेळी अतिनील किरण पृथ्वीवर जास्त प्रमाणात पोहोचत असल्याने ओझोन च्या थरातही घट होते. या अतिनील किरणांमुळे समुद्रातील पाण्याचा pH सुद्धा कमी होतो म्हणजेच त्यातील आम्लाचे प्रमाण वाढते. हे वाढते आम्लाचे प्रमाण सागरी जीवांना धोक्याचे असते.

आपल्या भारतीय संस्कृती मध्ये ग्रहण काळात काही आचार विचार सांगितले आहेत, त्याला काही शास्त्रीय आधार आहे की नाही, आपले हे पारंपरिक ज्ञान जतन करायचे, त्याचा सखोल अभ्यास करायचा की फक्त अंधश्रद्धा समजून ते दुर्लक्षित करायचे  हे आता ज्याचे त्यानेच ठरवावे.

 -राखी कुलकर्णी

२५/१२/२०१९✍️

rakhikulkarni18@gmail.com.

संदर्भ:
१.  https://ysjournal.com/the-effects-of-solar-eclipses-on-animals/
२.  https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC3053514/#__ffn_sectitle
३. https://sciencenotes.org/can-a-solar-eclipse-trigger-an-earthquake/